Φρίντριχ Μερτς: «Όποιος δεν αναγνωρίζει την ευθύνη για το Ολοκαύτωμα, να φύγει»

Το σκηνικό ήταν εορταστικό: Γερμανοί αθλητές που γύρισαν από τη Μακκαμπιάδα, τη διεθνή εβραϊκή διοργάνωση που γίνεται κάθε τέσσερα χρόνια, με 128 μετάλλια και την καλύτερη επίδοση ανάμεσα στις ευρωπαϊκές αποστολές. Η συζήτηση όμως δεν έμεινε στα μετάλλια. Ένας προπονητής καλαθοσφαίρισης περιέγραψε στον Φρίντριχ Μερτς κάτι που δεν έχει καμία σχέση με αθλητισμό: οι παίκτες του διστάζουν να βγουν έξω με τις κόκκινες ζακέτες της «Μακάμπι», γιατί πάνω τους είναι το Άστρο του Δαβίδ και φοβούνται πως θα γίνουν στόχος επίθεσης.

Ο Γερμανός καγκελάριος άφησε στην άκρη τα εορταστικά και απάντησε με μια θέση που θα συζητηθεί. Η ευθύνη της Γερμανίας για τα εγκλήματα του ναζισμού, είπε, δεν ανήκει μόνο στους Γερμανούς· βαραίνει και όσους εγκαθίστανται στη χώρα.

«Αυτή η ιστορική ευθύνη της χώρας μας αφορά εξίσου και εκείνους που έρχονται εδώ, στη Γερμανία, από μουσουλμανικές χώρες»

Και πρόσθεσε τη φράση που σήκωσε τη συζήτηση:

«Και όποιος δεν συμμορφώνεται με αυτό, οφείλει να εγκαταλείψει τη χώρα μας»

Η ομιλία του 1985

Για να στηρίξει το επιχείρημα, ο Μερτς δεν έφτιαξε καινούργια διατύπωση. Παρέπεμψε σε ένα από τα πιο βαριά κείμενα της μεταπολεμικής Γερμανίας: την παρέμβαση του τότε ομοσπονδιακού προέδρου Ρίχαρντ φον Βάιτσεκερ στο κοινοβούλιο, στις 8 Μαΐου 1985, σαράντα χρόνια αφότου τελείωσε ο πόλεμος στην Ευρώπη.

«Οι νέοι δεν φέρουν ευθύνη για όσα συνέβησαν τότε. Φέρουν όμως ευθύνη για το πώς αυτά θα αποτυπωθούν στην Ιστορία»

Ο καγκελάριος χαρακτήρισε αυτή τη θέση μη διαπραγματεύσιμη. «Αυτά τα λόγια τα θεωρώ αδιαπραγμάτευτα», είπε, και εξήγησε ότι στις σημερινές συνθήκες η ίδια αρχή πρέπει να ισχύει και για τους μετανάστες.

Το ερώτημα που μένει ανοιχτό

Στην τοποθέτησή του δεν υπήρχε κανένα συγκεκριμένο μέτρο: ούτε νομοθετική ρύθμιση, ούτε διαδικασία, ούτε προθεσμία. Μένει λοιπόν να φανεί πώς μια τέτοια αρχή μεταφράζεται στην πράξη. Ποιος κρίνει αν κάποιος «αναγνωρίζει» την ευθύνη της Γερμανίας; Με ποια κριτήρια, ενώπιον ποιας αρχής; Και τι σημαίνει αυτό για ανθρώπους που ζουν χρόνια στη χώρα, δουλεύουν και μεγαλώνουν εκεί τα παιδιά τους;

Ο ίδιος ο Μερτς συνέδεσε τη δήλωσή του με αντισημιτικά περιστατικά στα οποία, όπως υποστήριξε, εμπλέκονται μουσουλμάνοι μετανάστες. Το ζήτημα όμως που ανέδειξε η μαρτυρία του προπονητή είναι διαφορετικό και πιο άβολο: Εβραίοι αθλητές νιώθουν ανασφάλεια στη Γερμανία επειδή φορούν δημόσια ένα σύμβολο της ταυτότητάς τους. Αυτό δεν το λύνει καμία δήλωση για όσους δεν έχουν ακόμη έρθει.

Η Γερμανία έχει χτίσει τη μεταπολεμική της ταυτότητα πάνω στην παραδοχή αυτής της ευθύνης — στη διδασκαλία, στα μνημεία, στην πολιτική κουλτούρα. Το Ολοκαύτωμα, η βιομηχανική εξόντωση έξι εκατομμυρίων Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς και τους συνεργάτες του, βρίσκεται στο κέντρο αυτής της μνήμης. Η επέκταση της απαίτησης σε όσους μεταναστεύουν αγγίζει ταυτόχρονα δύο από τα πιο ευαίσθητα πεδία της δημόσιας ζωής: τη μνήμη και την ένταξη.

Το σκηνικό στο Βερολίνο τα έδειξε και τα δύο μαζί. Από τη μια, η απαίτηση να μη σβήσει η μνήμη. Από την άλλη, ο φόβος που κάνει αθλητές να διστάζουν να φορέσουν το σακάκι της ομάδας τους στον δρόμο.