Μελέτη βρήκε διαταραχές στην ιονόσφαιρα και σφάλματα στο GPS από την εκτόξευση του Άρτεμις 2

Η εκτόξευση της αποστολής Άρτεμις 2 τον Απρίλιο του 2026 δεν άφησε ίχνος μόνο στην ιστορία της διαστημικής εξερεύνησης. Άνοιξε δύο «τρύπες» στο ανώτερο στρώμα της ατμόσφαιρας, μήκους περίπου 5.000 χιλιομέτρων, που απλώθηκαν από τη μια άκρη της Βόρειας Αμερικής ως την άλλη και αρκούσαν για να μετακινήσουν κατά μερικά μέτρα τη θέση που υπολογίζει ένας δέκτης GPS. Αυτό καταλήγει μελέτη ερευνητών του πανεπιστημίου National Cheng Kung της Ταϊβάν, που δημοσιεύθηκε ως προδημοσίευση στο περιοδικό Geophysical Research Letters.

Για να βγάλουν άκρη, οι επιστήμονες δεν κοίταξαν τον ουρανό. Κοίταξαν το έδαφος: δίκτυα σταθερών δεκτών GPS υψηλής ακρίβειας, από αυτά που χρησιμοποιούν αμερικανικά επιστημονικά ιδρύματα για να μετρούν τις ελάχιστες κινήσεις των τεκτονικών πλακών πριν από σεισμούς. Μετρώντας πόσο χρόνο κάνει το σήμα να φτάσει από το δορυφόρο στον σταθμό, ανακατασκεύασαν πόσο άλλαξε η συγκέντρωση ελεύθερων ηλεκτρονίων στην ιονόσφαιρα, το ηλεκτρικά φορτισμένο στρώμα πάνω από τα 50 χιλιόμετρα.

Δύο «ουλές» στον ουρανό

Οι μετρήσεις έδειξαν διαταραχές πιο έντονες από κάθε άλλη εκτόξευση πυραύλου μέχρι σήμερα. Σε ορισμένες περιπτώσεις έφτασαν να είναι έως και δέκα φορές ισχυρότερες από εκείνες που είχαν καταγραφεί στις δοκιμές του Starship της SpaceX, παρότι το Starship έχει διπλάσια ώση κατά την απογείωση από τον πύραυλο SLS της NASA.

Οι ερευνητές εντόπισαν δύο ξεχωριστές περιοχές όπου η πυκνότητα των φορτισμένων σωματιδίων έπεσε αισθητά. Η πρώτη άφησε πίσω της τον πυρήνα του SLS, μήκους 65 μέτρων. Η δεύτερη προκλήθηκε από δύο ελιγμούς του ανώτερου σταδίου σε υψόμετρο περίπου 185 χιλιομέτρων, πάνω από μία ώρα μετά την απογείωση, που έδωσαν στην κάψουλα Orion την ώθηση να ξεφύγει από τη βαρύτητα της Γης και να κατευθυνθεί προς τη Σελήνη. Η δεύτερη «ουλή» ήταν, παραδόξως, η πιο έντονη από τις δύο.

Παρά τον όρο, δεν πρόκειται για τρύπες με τη στενή έννοια: είναι προσωρινές περιοχές με μειωμένη συγκέντρωση ιόντων, όχι κενά στον αέρα. Ο πύραυλος, καθώς ανεβαίνει με υπερηχητική ταχύτητα, σπρώχνει το αραιό αέρα και δημιουργεί ωστικό κύμα που «σκάβει» τη διαταραχή. Τα φαινόμενα αυτά διαρκούν πολύ λιγότερο από ό,τι μια ηλιακή καταιγίδα, η οποία μπορεί να ταλαιπωρήσει το σήμα για ημέρες.

Το αυτόνομο αυτοκίνητο και το «λάθος» ρεύμα

Το ζουμί βρίσκεται στα κινητά τηλέφωνα, στα ρολόγια, στα πλοία και, κυρίως, στα μηχανήματα που παίρνουν αποφάσεις μόνα τους. Οι δορυφόροι του GPS κινούνται σε ύψος περίπου 20.200 χιλιομέτρων, πολύ πάνω από την ιονόσφαιρα, οπότε το σήμα τους πρέπει να τη διασχίσει για να φτάσει στον δέκτη. Αν η πυκνότητα των ηλεκτρονίων αλλάξει, το σήμα φτάνει λίγο πιο γρήγορα ή λίγο πιο αργά και ο υπολογισμός της απόστασης βγαίνει στραβός.

Ο Τσαρλς Λιν, καθηγητής επιστημών της Γης στο πανεπιστήμιο της Ταϊβάν και ένας από τους συγγραφείς της μελέτης, δεν μασάει τα λόγια του:

«Ένα σφάλμα θέσης δύο μέτρων αρκεί για να αλλάξει λωρίδα ένα αυτόνομο αυτοκίνητο».

«Θα μπορούσε να έχει ισχυρό αντίκτυπο όχι μόνο στα αυτόνομα αυτοκίνητα αλλά και στον εντοπισμό των drones».

Και συμπληρώνει πως, αν και οι εκτοξεύσεις από το έδαφος προς το διάστημα παράγουν τέτοια φαινόμενα, «δεν έχουμε ξαναδεί τέτοιον ελιγμό σε διαπλανητική αποστολή». Με περισσότερες αποστολές προς τη Σελήνη και τον Άρη στον ορίζοντα, εκτιμά, αυτές οι επιδράσεις του «διαστημικού καιρού» θα γίνονται ολοένα πιο σημαντικές.

Τι δεν λέει η μελέτη

Εδώ χρειάζεται ψυχραιμία. Η έρευνα μέτρησε την ατμόσφαιρα και υπολόγισε πόσο θα μπορούσε να ξεφύγει μια θέση. Δεν κατέγραψε πραγματικές αστοχίες του GPS, δεν βρήκε αυτοκίνητο να αλλάζει λωρίδα και δεν τεκμηρίωσε κανένα ατύχημα ή ασφαλιστική ζημιά. Στην πράξη, η ακρίβεια εξαρτάται και από τον ίδιο τον δέκτη, από συστήματα διόρθωσης και από τους υπόλοιπους αισθητήρες του οχήματος.

Παρ' όλα αυτά, το εύρημα ανοίγει ένα ερώτημα που μέχρι τώρα έμοιαζε θεωρητικό: αν μια εκτόξευση μπορεί να χαλάσει προσωρινά την πλοήγηση τρίτων, ποιος πληρώνει; Η απάντηση δεν είναι απλή. Οι κρατικές αποστολές, όπως αυτές της NASA, συνήθως δεν αγοράζουν εμπορικά ασφάλιστρα για τη δική τους περιουσία, αλλά βασίζονται σε συμβατικές ρήτρες κατανομής κινδύνου. Η FAA επιβάλλει απαιτήσεις οικονομικής επάρκειας σε εμπορικές άδειες εκτόξευσης, όχι όμως σε αποστολές που εκτελούνται από κυβερνητικούς φορείς για κυβερνητικούς σκοπούς. Όλα τα παραπάνω περί ευθύνης έναντι τρίτων παραμένουν, προς το παρόν, υποθετικά σενάρια.